Ik ben een boek aan het schrijven over AI en leiderschap. Al schrijvende kom ik erachter dat leiders te maken krijgen met AI-dilemma’s. Een van die AI-dilemma’s is: heb je als leider technische of sociale vaardigheden nodig om AI succesvol in te zetten? Welke vaardigheden voor AI zijn nodig?
AI-dilemma’s
Voor je als leider je medewerkers motiveert om met AI aan de slag te gaan, is het nodig om jezelf in de spiegel aan te kijken. Beschik je zelf eigenlijk wel over de vaardigheden die nodig zijn om je organisatie door deze transitie heen te loodsen? En welke vaardigheden zijn belangrijker: technische of sociale? Natuurlijk wil je ze allebei verder ontwikkelen – of zijn ze al tot een summum ontwikkeld. Maar tijd is het schaarste goed. Dat maakt het kiezen tussen het ontwikkelen van je sociale of technische vaardigheden een AI-dilemma.
Want voor allebei valt wat te zeggen. En dat is ook gedaan, door veertig leiders en experts op het gebied van AI en leiderschap. Onder hen bevonden zich ook de CEO’s, innovatie- en AI-verantwoordelijken van bekende Nederlandse bedrijven als AFAS, ASML, ABN AMRO, CM en de Rabobank.
TL;DR: Technische vaardigheden zijn nodig om AI te begrijpen en misstanden te voorkomen; sociale vaardigheden bepalen of AI-projecten ook echt landen in de organisatie.
Technische vaardigheden voor AI
Er is een aantal belangrijke redenen waarom leiders minstens een globaal begrip van AI nodig hebben. ICT is geen ondersteunende functie, maar een primair bedrijfsproces, aldus Lokke Moerel. Ze verbaast zich over het feit dat CEO’s van fintech-bedrijven precies weten hoe hun platform werkt en welke algoritmes gebruikt worden, terwijl de CEO’s van sommige traditionele banken geen idee hebben welke IT en AI ze in huis hebben en wat de cyberrisico’s daarvan zijn. “Dat betekent niet dat je een AI- of cyberexpert moet worden, maar er moet wel een basaal idee zijn over de impact, de kansen en de risico’s van AI.”
Kennis over machine learning kan op bestuursniveau strategische flaters voorkomen, stelt Maarten Sukel, auteur van De AI-revolutie. “Door de verkeerde verwachtingen van AI worden er strategisch gezien aparte keuzes gemaakt. Een voornemen om dankzij AI flink te besparen klinkt bijvoorbeeld heel mooi, maar wie serieus met AI aan de slag wil, moet eerst flink investeren.” Ook kan kennis over AI helpen om misstanden te voorkomen. “Een organisatie kan het beste AI-beleid van de wereld hebben, maar zonder de nodige expertise is het de vraag wat dat beleid waard is. Wil een organisatie dat een cv-analyse-tool zich aan de wet houdt, de privacy van sollicitanten waarborgt en ethisch goed in elkaar steekt, dan is het nodig dat iemand het systeem begrijpt. Als die kennis niet voldoende aanwezig is op leiderschapsniveau, verwacht ik meer misstanden door AI.”
Tekort aan digitale kennis is een risico
Als leidinggevenden onvoldoende begrip hebben van de werking van AI of algoritmen, zijn ze eerder geneigd veel verantwoordelijkheden bij externe ontwikkelaars neer te leggen. Dat signaleert Sabine Steenwinkel-den Daas, senior consultant digital law & ethics bij Highberg. “Daardoor is er vaak onvoldoende zicht op hoe zaken onder de motorkap precies werken en welke eisen er gesteld moeten worden aan nieuwe software, het resultaat en de impact. Zorg ervoor dat je intern de juiste kennis aan boord hebt om op tijd de juiste vragen te stellen. Het risico bestaat immers dat opdrachtgevers verantwoordelijkheden krijgen die ze niet aankunnen.”
Frank Peters, oprichter en mede-eigenaar van VIRTUS Communications, merkt dat het bij leiders te vaak ontbreekt aan technologische kennis, waardoor al snel een sentiment van FOMO (fear of missing out) heerst. “Je zou besturen en commissariaten toch meer kennis over AI wensen. Idealiter zit er in elke RvC iemand die verstand heeft van innovatie, die snapt wat AI is en wat de impact ervan is. De realiteit is dat de gemiddelde commissaris vaak tien jaar ouder is dan de gemiddelde bestuurder en vaak weinig kennis heeft op dit vlak.”
Daarbij, ik wil niet zeggen dat elke manager een hacker moet worden en hele dagen met chatbots moet doorbrengen. Ik hoop dat ze dat vooral niet doen. Maar AI is een systeemtechnologie, net zoals het internet dat is. We wisten in de jaren ’90 niet precies hoe het internet de wereld ging veranderen. We konden slechts de contouren zien. Dat geldt nu ook voor AI: niemand weet exact hoe het gaat uitpakken. Dat maakt het lastig om de juiste verwachtingen te managen. Dat zie je terug in de praktijk: bij minder dan de helft van de managers verbetert het werk van hun teams zoals verwacht (bron). Het is dus nodig om de ontwikkelingen te blijven volgen. En net zoals het internet gigantische impact had, gaat AI dat ook hebben. Net zoals organisaties het internet niet konden negeren, geldt dat ook voor AI.
Sociale vaardigheden voor AI
Er zijn goede redenen om technische vaardigheden te ontwikkelen om AI beter te begrijpen, AI-projecten beter te managen en misstanden te voorkomen. Leiders die willen dat meer AI-projecten slagen, kunnen echter niet om sociale vaardigheden heen. Dat ontdekte Joop Snijder. Hij signaleert dat het gebrek aan een succesvolle overdracht tussen de innovatieprojectgroep en de rest van het bedrijf de voornaamste reden is dat AI-projecten niet slagen. “Vaak wordt een AI-project vanuit een innovatiepotje gefinancierd. Zodra de innovatie succesvol is, moeten afdelingen hiermee aan de slag. Dat blijkt in de praktijk een erg lastige stap: vaak wordt zo’n proof of concept niet in de hele organisatie uitgerold. Veel bedrijven worstelen met deze kloof, terwijl het vooral een procesvraagstuk is. In dat opzicht zijn soft skills ook nodig om innovatie te laten slagen.”
Volgens Arko van Brakel maakt AI de ontwikkeling van sociale vaardigheden belangrijker dan ooit. “Innovaties als AI floreren in een organisatie als aan de volgende drie voorwaarden wordt voldaan: de psychologische veiligheid is op orde, er is een goede feedbackcultuur en er heerst een leercultuur rond fouten. Bedrijven die heel erg innovatief zijn, zoals de NASA en SpaceX, excelleren op deze drie voorwaarden. Het grappige is dat er geen technologische vaardigheden nodig zijn om aan deze voorwaarden te voldoen, het zijn juist de zachte vaardigheden die hierbij van pas komen.”
ChatGPT is niet snel even empathisch als de manager
Dat signaleert ook leiderschapsexpert Remco Claassen: “Natuurlijk is het belangrijk dat er kennis aanwezig is over de kansen van AI, maar menselijke vaardigheden worden dankzij AI alleen maar belangrijker. De suboptimale klik tussen verschillende karaktertrekken toch soepel laten verlopen, dat valt lastig te automatiseren. Een AI-systeem kan moeilijk zien of iemand zich schaamt tijdens een evaluatiegesprek of inschatten of een collega gepest wordt. ChatGPT zal niet snel even empathisch zijn als een leider van vlees en bloed.” Claassen onderstreept het belang van sociale vaardigheden voor leiders: “Managers moeten ervoor waken om efficiënter te willen werken met mensen. Want wat is efficiëntie precies? Kun je efficiënt ruziemaken? Volgens mij draait het vooral om effectiviteit, wat ik vaak spel als effectivitijd. Want processen die met mensen te maken hebben kosten tijd en kennen geen quick fix.”
Ook Conny Spijker wijst op het belang van empathie. “Sommige medewerkers zijn bang dat AI hun baan overneemt, en anderen twijfelen of zij de skills hebben om ermee te leren werken. Toon als leidinggevende empathie voor de angst of onzekerheid van medewerkers en maak ze duidelijk dat AI er is om hen te ondersteunen. Leren luisteren en vragen stellen is belangrijker dan ooit.” Daarnaast zijn er volgens Spijker vaardigheden nodig omtrent verandermanagement. “Het is belangrijk dat je als leider betrokkenheid creëert en een faciliterende rol vervult. Zorg ervoor dat medewerkers durven te ‘spelen’ met AI. Bied genoeg ruimte om te experimenteren, nieuwe AI-vaardigheden op te doen en stimuleer eigenaarschap. Zo ontstaan er waardevolle inzichten die bijdragen aan een succesvolle implementatie van AI.”
Tot slot
Tot slot zouden leiders nieuwsgierigheid moeten ontwikkelen voor technologische ontwikkelingen. Dat stelt André Wijnholds: “AI-technologie ontwikkelt zich in razend tempo en het is zaak om die ontwikkelingen te volgen. Je loopt immers het risico dat je zelf een AI-toepassing ontwikkelt die even later achterhaald blijkt te zijn. Je moet ervan uitgaan dat als je zelf een toepassing bedenkt, AI-bedrijven dat ook verzinnen en kunnen ontwikkelen. Daarom is het zo belangrijk om nieuwsgierig te blijven naar hoe AI zich ontwikkelt.”
Met andere woorden: het is een sociale vaardigheid die nodig is om technische vaardigheden up-to-date te houden.
Ontdek waarom technische vaardigheden nodig zijn om AI te begrijpen en misstanden te voorkomen en sociale vaardigheden bepalen of AI-projecten ook echt landen in de organisatie, in dit fragment uit de lezing AI en Leiderschap
