In Het Parool: Moeten media stoppen met het ontkrachten van nepnieuws?

In Het Parool: Moeten media stoppen met het ontkrachten van nepnieuws?

Ook het factchecken van een complot, zorgt ervoor dat het complot zich verder verspreidt. Moeten media stoppen met het ontkrachten van nepnieuws? Dit stuk verscheen eerder in Het Parool.

Moeten media stoppen met factchecken?

Recent riep opiniemaker/jurist Eva Vlaardingerbroek op Instagram op om geen zonnebrand te gebruiken. De verspreiding van het nepnieuws over dit bewezen middel tegen huidkanker leert ons hoe fake news werkt. Juist via mainstream-media (die deze radicalen ironisch genoeg verachten) verspreidt desinformatie zich snel. Moeten media stoppen met het factchecken van nepnieuws?

De voormalig Forum-politica Vlaardingerbroek is niet de enige die zich zorgen maakt over de werking van zonnebrand. Steeds meer mensen geloven je door zonnebrandcrème sneller kanker krijgt dan door de zon zelf. Wie regelmatig buiten komt, zo geloven ze, zou zijn of haar huid kunnen laten wennen aan de kracht van de zon. Met andere woorden: vertrouw op de kracht van je lichaam en trap niet in het complot van zonnebrandcrèmefabrikanten.

NOS ontkracht nepnieuws

Het tegendeel is waar: het smeersel beschermt ons juist tegen huidkanker. Dermatoloog Marlies Wakkee moet zelfs aan de NOS uitleggen dat alleen het regelmatig opdrinken van zonnebrandcrème schadelijk zou kunnen zijn. “Het risico om je niet in te smeren is veel groter dan zonnebrandcrème”, aldus Wakkee. Deskundige geïnterviewd, nepnieuws bestreden, missie geslaagd. Toch?

De vraag is of dergelijk nepnieuws zou moeten worden ontkrachten. Door de theorie over huidkanker door zonnebrandcrème op de NOS te bespreken, wordt het idee geloofwaardiger. Daarbij is bereik van de NOS-site vele malen groter dan dat van rechtsradicaal Vlaardingerbroek. Moet haar zonnebrand-kritiek wel een podium van de NOS krijgen? Het is wat sommige experts ‘memed into the mainstream’ noemen: een raar idee lanceren en het op een gerespecteerd platform laten ontkrachten. Zo is het verhaal van Vlaardingerbroek toch onderdeel van de mainstream media geworden, media die ze ironisch genoeg juist veracht.

Nepnieuws als PR-strategie

De formule van dit soort radicale opiniemakers is bekend en veelal gelijk: absurde ideeën lanceren, ophef opzoeken en daarmee publiciteit scoren, zodat ze in beeld blijven bij hun doelgroep. Complotten als PR-strategie. Wie herinnert zich Willem Engel nog, die de overstroming in Limburg niet geloofde omdat de provincie boven zeeniveau ligt? Het zou grappig zijn, als het niet zo verdomd triest zou zijn.

We zien dit patroon ook terug bij de oorlog in Oekraïne. Waar de meerderheid zich schaart achter Zelensky en iedereen Poetin veroordeelt, kan het voor sommigen niet zo simpel zijn. Als de NOS en de meerderheid van de Tweede Kamer Poetin als schurk bestempellen, dan stinkt dat zaakje. Een land van pubers. Er zullen vast twee schuldigen zijn, Poetin moest Oekraïne wel binnenvallen, de EU of de NAVO deugen niet of – waarom ook niet – er zouden nazi’s actief zijn in de regering van de joodse Zelensky. Weer hobbelt de NOS erachteraan om deze fabels te ontkrachten.

Ontkrachten nepnieuws werkt… niet

Ondertussen wijst onderzoek uit dat desinformatie psychologisch heel anders werkt dan we tot nu toe dachten. Ook als we weten dat iets niet waar is, weegt het nepnieuws nog mee in onze oordeelsvorming, zo toonde een studie aan, gepubliceerd in Nature. Daarbij moeten we een bron eerst vertrouwen, voor we een factcheck geloven. Wie de NOS niet vertrouwt, vertrouwt een factcheck op de NOS ook niet.

De vraag is of het factchecken van nepnieuws het probleem erger kan maken. Wat blijkt uit onderzoek: als we iets lezen, slaan we het op, ook als we daarna horen dat het niet waar is. Sterker nog: de correctie van nepnieuws kan juist meehelpen de onwaarheid verder te verankeren in ons geheugen. Onze hersenen zoeken namelijk naar informatie die ons bevestigt in huidige denkbeelden, in plaats van aannames uitdaagt. Het ontkrachten van nepnieuws zorgt dus soms zelfs voor meer nepnieuws. Wat nu?

Het doet denken aan alle complotten die er de afgelopen jaren waren over het Covid-vaccin en de mogelijke bijwerkingen ervan. Wie herinnert zich nog de tegenstrijdige theorieën? De vaccinaties zouden giftig zijn – en niet werken. Stel je een zwembad voor, waarbij de waarschuwing staat: pas op voor verdrinking, dit water is brandbaar. Hadden mainstream-media minder van dit soort nepnieuws-berichten over corona moeten factchecken? Hoe nobel ook, zouden er meer vaccinaties – en dus minder corona-doden – geweest zijn zonder factcheckers?

Wil je meer van dit soort content lezen en regelmatige updates ontvangen? Schrijf je dan in voor mijn nieuwsbrief en ontvang elke twee weken nieuwe inzichten op het gebied van technologie, tijdgeest en media:

Abonnement ontvangen!

Controleer je e-mail om je abonnement op de nieuwsbrief te bevestigen.